Avansa Regio Antwerpen brengt op het Kiel een groep ‘Atmosfeermakers’ samen. We leren van Europese voorbeelden. We trekken naar Parijs om onze kennis over klimaatmaatregelen en -rechtvaardigheid te verdiepen. Het uiteindelijke doel? Samen drie concrete acties opzetten op het vlak van vergroening, mobiliteit en leefbaarheid, met een duurzame impact op de wijk het Kiel in Antwerpen.
Integrale stadsontwikkeling rond een groene zone
Noden van burgers staan centraal
Waterverstuivers brengen verkoeling
“De ongelijkheid aanpakken en de leefkwaliteit van de bewoners verbeteren, dat is ons doel”, zegt Christophe. Hij staat aan het hoofd van een ploegje stadsmedewerkers, elk met een eigen expertise: stadsontwikkeling, gezondheid, ouderschap, ecologie, economie, jeugd, sport …
Hun werkgebied? De wijk Python-Duvernois, gelegen in het 20ste Parijse arrondissement, een van de armere buurten van de stad. Het team opereert vanuit een kantoor in de wijk. Dat laat hen toe voeling te houden met bewoners en lokale organisaties, participatief te werken en effectief in te spelen op noden en vragen van de buurt.
Jaren geleden al startte de stad hier een vernieuwingsoperatie. De oude appartementsgebouwen worden stelselmatig afgebroken en heropgebouwd of gerenoveerd. “Met het oog op een gezonde mix houden we hier een verhouding aan van zestig procent sociale woningen en veertig procent privéwoningen. Vroeger was er één dokter voor 10.000 bewoners. Straks komt er een multidisciplinair gezondheidscentrum, met tien medewerkers. Ook een kindercrèche staat op de planning.”
De stad voert bovendien een studie uit om te onderzoeken hoe ze voor de bewoners de geluidshinder van de nabije ‘périphérique’ kan verminderen.
Het Aretha Franklin-park, 3 ha groot en volop in aanleg, is het hart van het gebied. Vroeger was het een sportstadion met looppistes, nu een oase van groen en water, een uitnodigende plek met een looppad, een samentuin, pingpongtafels en andere recreatiemogelijkheden. De kleine vijver – waar we een blauwe reiger spotten – en de waterverstuivers worden gevoed vanuit een ondergronds bassin waar regenwater wordt opgevangen en gezuiverd. Het is bloedheet in Parijs, maar dankzij bomen en waterverstuivers is de hitte hier draaglijk.
Regenwater wordt afgevoerd naar de vijver
Lessen die we trekken voor onze wijk, het Kiel?
Stedelijke aanwezigheid in de wijk is nodig om de noden van de bewoners te capteren en gericht aan te pakken.
Om de leefkwaliteit te verhogen, zijn extra middelen en samenwerking tussen verschillende stadsdiensten en met lokale organisaties onontbeerlijk.
Het Kielpark kan mits een gerichte aanpak het hart van de wijk worden en inspelen op de noden van de bewoners.
Extra maatregelen zijn nodig om de bewoners te beschermen tegen de klimaatontwrichting en de hitte: ontharden, aanplanten van bomen, gebouwen aanpassen, schaduwplekken creëren …
Sport- en gezondheidscentra in Parijse prioriteitswijken
Gratis bewegingslessen, professioneel begeleid
Bewegen op voorschrift
Bewegen versterkt de fysieke én mentale gezondheid en moet voor iedereen toegankelijk en dicht bij huis bereikbaar zijn. Met die gedachte in het achterhoofd richtte Parijs in vier zogenaamde aandachtswijken een MSS op, een Maison Sport Santé. Wij bezoeken met de groep Antwerpse Atmosfeermakers het MSS Alquier-Debrousse, in het 20ste arrondissement.
De buurtbewoners die instappen of toegeleid worden – chronisch zieken, mensen met kanker, obesitas, longproblemen, maar ook personen die risico lopen omdat ze een zittende levensstijl hebben – volgen een professioneel begeleid tweejarig programma. Na een persoonlijke intake kiezen de kandidaten de discipline die het best bij hun situatie past: zachte turnoefeningen, nordic walking, aquagym, krachttraining, zengymnastiek … ook tuinieren behoort tot de mogelijkheden.
Er wordt één of twee keer per week in kleine groepjes geoefend. De kandidaten volgen verschillende ateliers over gezonde voeding en gezonde levensstijl. Na drie maanden is er telkens een persoonlijke evaluatie om de vooruitgang te beoordelen. Het volledige traject is gratis. Om personen naar de centra toe te leiden, wordt er in de wijk ‘outreachend’ gewerkt. Na twee jaar stromen de personen desgewenst door naar het reguliere sportcircuit. De stad werkt hiervoor nauw samen met diverse partners.
De deelnemers gaan er niet alleen fysiek op vooruit. Ze rapporteren ook minder stress en waarderen de sociale contacten die ze dankzij het programma opbouwen. “Ik slaap en adem beter en heb mijn medicatie kunnen afbouwen”, getuigt een deelnemer. “Ik heb energie en zelfvertrouwen gekregen en neem mijn gezondheid nu meer in eigen handen.”
Ateliers over gezonde voeding en gezonde levensstijl
Welke lessen trekken we voor het Kiel in Antwerpen?
Kwetsbare bewoners gaan erop vooruit dankzij multidisciplinaire zorgdiensten in de wijk.
De effectiviteit neemt toe via diverse samenwerkingen met lokale spelers.
Voorkomen is beter dan genezen.
Opvolging en evaluatie in de gezondheidszorg zijn essentieel.
Het verzorgingssysteem hoort zich aan te passen aan de mensen, niet omgekeerd.
Outreachend werken, bewijst zijn nut.
Een verloederd park nieuw leven inblazen
Speels ontwerp nodigt uit tot bewegen
Spelen, sporten en ontmoeten in de schaduw
In het park Charles Hermite, in het 18de arrondissement, biedt het dichte bladerdek van de platanen verkoeling voor de loden hitte die Parijs teistert. Sinds kort is het park een trekpleister voor omwonenden en bezoekers. Ze komen hier uitrusten op het gazon of een spelletje spelen aan een van de schaak- of pingpongtafels. Verder vind je in het park een basketterrein, fitnesstoestellen, een petanquebaan en speeltuigen voor kinderen. De watervernevelaars en drinkfonteinen, die je steeds vaker in de Parijse openbare ruimte aantreft, zijn ook hier niet achterwege gelaten.
Je kan je moeilijk voorstellen dat dit park in het vorige decennium nog een verloederd en onveilig oord was, ingenomen door druggebruikers en prostitutie. Tot de stad besloot om deze moeilijkere buurt nieuw leven in te blazen. Ze engageerde ontwerpbureau Vraiment Vraiment om het park een totale make-over te geven.
Het park is opnieuw een trekpleister voor de buurt
Vraiment Vraiment is gespecialiseerd in het verbeteren van de openbare ruimte. “We realiseren concrete projecten met mensen die zich inzetten voor de wereld en die dagelijks werken aan een leefbare toekomst”, klinkt het op de website. Hun mensgerichte en speelse ontwerpaanpak en de samenwerking met lokale organisaties maakt voor de buurtbewoners het verschil. Lokale spelers bieden hier in de zomer gratis activiteiten aan, van fitness en cardio voor senioren tot dansuurtjes en creatieve ateliers voor kinderen.
Wat onthouden we voor onze buurt?
Tussenstop met de vraag “Wat nemen we mee?”
Schaarse openbare ruimte moet honderd procent aandacht krijgen om ze in te zetten in een globaal plan om de leefkwaliteit van een buurt te verhogen.
Laat lokale organisaties het publieke aanbod op maat van de lokale noden organiseren.
Hoop en vertrouwen van burgers in het plaatselijke beleid is te herwinnen. Een plek vol drugsdealers en prostitutie kan een gezellig en aangenaam parkje worden voor ouderen en jongeren.
Nudging werkt. Speelse kleuren en vormen op het voetpad zetten mensen in beweging, leiden voetgangers naar het park, maken het straatbeeld mooi, signaleren oversteekplaatsen zodat ze veiliger zijn.
Gemeenschapstuin op het dak van een school
“Contact met de aarde leert ons het leven lief te hebben”
Samentuin op het dak van het ‘collège Flora Tristan’
De educatieve samentuin op het dak van het ‘collège Flora Tristan’ in het 20ste arrondissement van Parijs is een paradijs. Veni Verdi beheert de plek, 2.100 m2 groot. Oprichtster Nadine Lahoud leidt ons rond. “Dankzij tuinen als deze is er meer plaats voor biodiversiteit in de stad en binden we de strijd tegen de klimaatverstoring aan”, zegt ze.
Haar organisatie maakt Parijzenaren van alle leeftijden bewust van milieu-, voedsel- en sociale vraagstukken. Leerlingen en buurtbewoners leren hier tuinieren en oogsten, want “contact met de aarde leert ons het leven lief te hebben”.
Voor leerlingen en buren
Veni Verdi wordt ondersteund door de stad en de staat en krijgt hulp van vermogensfondsen en bedrijven, die hier teambuildings organiseren. En de oogst? “Die gaat naar de tuinders, voedselbanken, dakloze mensen en sociale kruideniers in de wijk. Het grootste deel wordt verkocht aan restaurants en biologische supermarkten.”
Droogrek voor kruiden
Leuk detail: in de tuin staat een zelfgebouwde droogtunnel voor kruiden. Leerlingen maken met de oogst hun eigen theemengeling.
Scholen als motor van verandering
Autoloze schoolstraten en ontharde speelplaatsen in Parijs
Meer dan driehonderd van deze “rues aux écoles” in Parijs
We zijn op bezoek in het 18de arrondissement van Parijs en verwachten veel van ons bezoek aan basisschool Fernand Labori, gelegen in de gelijknamige autovrije straat.
De school bevindt zich in een van de armste wijken van de stad en krijgt net daarom meer middelen, meer ondersteuning, meer leerkrachten. In het kader van het Oasis-project is de speelplaats volop in een proces van ontharding en vergroening, na een droomworkshop met kinderen, ouders en leerkrachten.
Vanaf september kunnen de kinderen bovendien rekenen op een biomaaltijd. Ouders betalen hiervoor tussen 0,13 en 7 euro, naargelang hun inkomen.
“Oasis zal onze speelplaats groener en koeler maken, maar er is meer”, vertelt schooldirecteur Gilles. “De indeling van de ruimte zorgt voor meer gelijkheid tussen jongens en meisjes: de centrale ruimte wordt niet meer gekaapt voor voetbal. Er komen zit- en speelhoeken en een amfitheater om buiten les te geven.”
Na de schooluren organiseert de stad bovendien – op straat en aan de schoolpoort – gratis opvang en animatie door Etoiles du Sol. Die vereniging bestrijdt ongelijkheid. Ze biedt kinderen vanaf jonge leeftijd activiteiten aan waartoe ze anders moeilijk toegang hebben.
Oasis-scholen waarvan de speelplaats rechtstreeks aan de straat grenst, stellen die vergroende ruimte in de zomer ook open voor de buurt.
Parijs heeft de voorbije jaren in sneltempo schoolstraten autovrij gemaakt. In september vorig jaar waren er al meer dan driehonderd van deze “rues aux écoles”. Het zijn nu veilige voetgangerszones, met extra bomen en planten, waar kinderen in alle rust toekomen en vertrekken zonder gemanoeuvreer van auto’s.
Schoolstraat in Parijs
Met deze maatregel pakt de stad ook de strijd tegen luchtvervuiling en klimaatverstoring aan.
Uiteindelijk gaat dit over sociale rechtvaardigheid in tijden van klimaatcrisis.
Speelgoedbibliotheken in de openbare ruimte
Stadsmeubilair tegen de hitte
Buurtverenigingen beheren deze speelgoedbibliotheek
Tijdens onze tocht door het 18de arrondissement loodst onze stadsgids ons langs de groene wandelboulevard, de ‘Mail Binet’. Onze halte: de levendige, openbare ontmoetingsruimte tegenover de Jardin Binet.
Het speelse schaduwdak biedt niet alleen bescherming tegen de zon, het is ook een knap staaltje stadsmeubilair, een echte eye-catcher voor de buurt. We komen toe op een moment dat de aanpalende openluchtspeelgoedbibliotheek (ludomouv) open is.
Een schaduwdak beschut spelende kinderen
Parijs heeft een netwerk van reizende én vaste ludomouv’s. Het is onderdeel van een breed strategisch plan voor een betere openbare ruimte. De omgebouwde en ingerichte zeecontainers verwelkomen gezinnen, kinderen en vriendengroepen en bieden een verscheidenheid aan gratis recreatieve activiteiten. De ‘ludomouv citoyenne’ op de mail Binet wordt beheerd door buurtverenigingen en vrijwilligers. Enkele geëngageerde buren hebben ook de sleutel. De buurtorganisatie Etoiles du sol is hier drie keer per week aanwezig om het spelen te begeleiden. Deelname is gratis.
Open voor de buurt
Reisgenoot Faissal ziet er een kans in voor het Kiel. Zo’n speelplek met begeleiding zou in onze buurt van pas komen en een prima plek zijn om outreachend te werken, vindt hij.
“Ça change tout”
De impact van belevingsgroen in de stad
Samentuin tussen sociale woonblokken
“Sinds ik met mijn handen in de grond werk, is de stress uit mijn leven verdwenen”, zegt William. Hij glundert. Samen met zijn vrouw maakt hij deel uit van de groep vrijwilligers die tuinieren aan de voeten van het huizenblok l’îlot Clignancourt, waar ze een appartement huren.
“Oogst hebben we nog niet, dat komt wel. We leren veel van de buren die het bed naast het onze bewerken. Ik volgde een opleiding en beheer nu de compostbakken in onze tuin. Het contact met de aarde en de buren doet ons goed, sterker, het heeft ons leven veranderd.”
“Sinds ik met mijn handen in de grond werk, is de stress uit mijn leven verdwenen”, zegt William.
Wij zijn op studiebezoek in het armlastige 18de arrondissement van Parijs. Het is een levendige, mulitculturele buurt die een ware transformatie ondergaat. De historische huizenblokken worden gerenoveerd, de woonkwaliteit verbetert. Het sociaal verhuurkantoor – beheerder van de woningen – legt groene oases aan. Voormalige overlastplekken worden opnieuw aantrekkelijk gemaakt voor de bewoners. De stad zwengelt deze ommekeer aan. Ze betrekt en ondersteunt ontwerpbureaus, lokale actoren, sociale organisaties, burgers en straathoekwerk.
De stad stimuleert en ondersteunt de samentuinen
Wat we meemenen voor het Kiel in Antwerpen?
De inrichting van een stad bepaalt wie mee kan of uit de boot valt.
De stad leefbaarder maken in hete zomers betekent actief werken aan klimaatmaatregelen, in de woningen én de openbare ruimte.
Groen koelt en maakt gezond. Zorg als overheid voor een massa groen en groenimpulsen.
Als lokale actoren, gesteund door de stad, samenwerken aan eenzelfde doel, is transformatie het resultaat.
Een revolutie van en voor burgers
Participatieve democratie in ‘La cité des 3000’
‘La révolution citoyenne’
In Aulnay-sous-bois, een gemeente op 20 km van Parijs, maken we kennis met Cheickh en Khalilou, actief bij de beweging ‘La révolution citoyenne’, die werkt volgens de principes van de participatieve democratie.
Cheickh en Khalilou zijn actief in de volkse wijk ‘La cité des 3000’, die haar naam dankt aan de drieduizend sociale woningen die hier in 1970 zijn gebouwd, onder meer om onderdak te geven aan de werknemers van de Citroën-fabriek in Parijs. De wijk werd nadien getroffen door massaal banenverlies en gettovorming. De meer welgestelde bewoners trokken weg.
Groepsfoto voor het lokaal cultureel centrum. De Nova van Aulnay-sous-bois.
‘La révolution citoyenne’ is een soort lokale vakbond die kwetsbare bewoners een stem geeft en hen helpt met juridische kwesties, vragen rond huisvesting, werk, gezondheid enzovoort.
Om de verworven rechten te doen gelden, is de organisatie regelmatig genoodzaakt advocaten onder de arm te nemen en juridische stappen te zetten, bijvoorbeeld tegen de beheerders van gebouwen.
Do not panic. Organize!
Door bewoners te verenigen, kan ‘La révolution citoyenne’ een vuist maken tegenover bouwpromotoren die trachten meer en meer ruimte dicht te betonneren. De beweging heeft ook politieke tentakels en ambities. “Politici zijn er om naar mensen te luisteren, niet om boven hun hoofd beslissingen te nemen.”
De lessen die we trekken voor het Kiel?
Sociale activering is nodig om verandering teweeg te brengen, in de hoofden van burgers én als politiek drukkingsmiddel.
Sta ‘tussen’ de mensen als je iets ‘voor’ de mensen wil doen.
Gebruik het bestaande wettelijk kader om rechten voor burgers af te dwingen.
Laten we met de groep Atmosfeermakers ook hier zo’n revolutie starten.
Hop vzw schreef dit verslag. We hopen hiermee te informeren en te inspireren.
Christine en Bavo Hop vzw
Bavo Wouters en Christine Huyge zijn beiden lid van de groep Atmosfeermakers.
Mobiel Kiel 